De Olympische Spelen als glijmiddel

(bijdrage eerder gepubliceerd op www.deredactie.be)

Morgen beslist het IOC in welke stad de Olympische Spelen van 2020 zullen plaatsvinden. Als het aan de Turkse premier Recep Tayyip Erdogan ligt, dan hoeven Madrid en Tokio niet eens mee te doen aan de race. Het wordt Istanbul. Aan zelfvertrouwen heeft het de Turkse premier nooit ontbroken, en diplomatisch optreden is ook niet echt zijn stijl.

3 mei 2013: bij de ondertekening van een akkoord voor de bouw van een kerncentrale in Turkije vraagt Erdogan (foto) zijn Japanse ambtsgenoot Shinzo Abe de kandidatuur van Tokio voor de organisatie van de Olympische Spelen in 2020 in te trekken. Erdogans mening over Madrid 2020 kennen we niet, maar het laat zich raden dat hij het met een economische crisis worstelende Spanje ziet als het kneusje van de klas.

De opmerking van Erdogan aan Abe was geen grap. In Turkije is de premier gewend zijn zin door te drijven. Voor hem is de keuze tussen de Olympische credo’s "Deelnemen is belangrijker dan winnen" of "Citius, altius, fortius" (‘Sneller, hoger, sterker’) snel

Belga

gemaakt.

Van land in ontwikkeling tot ontwikkeld land

De Spelen in 2020 nemen een belangrijke plaats in in wat Erdogans politieke erfenis moet worden. Tegen die tijd wil hij president zijn, waarna hij met de 100e verjaardag van de Turkse republiek in 2023 op rust kan gaan.

De toekenning van de Spelen aan Istanbul zou de status van Turkije, althans in ogen van de premier, promoveren van land in ontwikkeling tot ontwikkeld land. Dat Turkije daarmee het eerst land in de moslimwereld zou zijn dat de Spelen toegekend krijgt, is ook zoiets waar Erdogan graag mee uitpakt.

Erdogan heeft de Spelen broodnodig om het door hem gewenste droomparcours uit te tekenen. Binnen zijn partij is er misnoegdheid over het autoritaire optreden van de premier, die zichzelf en het land de laatste maanden met vaak ongenuanceerde

uitspraken imagoschade berokkende.

Er zitten lokale verkiezingen aan te komen (maart 2014) en het Olympische lastenboek zou de slabakkende economie een impuls kunnen geven om de geprojecteerde groeicijfers (4%) te halen.

Budget is veelvoud van Tokio en Madrid

De bouwsector was de afgelopen 10 jaar zonder twijfel de motor van de Turkse economie. Het land is de laatste 5 jaar het toneel van grootschalige bouwwerken, en er staat nog zoveel meer op de planning: een kanaal tussen de Zwarte Zee en de Zee van Marmara, een derde brug over de Bosporus, een nieuwe luchthaven voor Istanbul, winkelcentra, de verhuis van de Nationale Bank van Ankara naar Istanbul, nieuwe satellietsteden en honderdduizenden woningen die vervangen dienen te worden, omdat ze niet bestand zijn tegen aardbevingen.

Via de bouwsector bedient Erdogan zowel zijn achterban als zijn financiers. De bouw houdt miljoenen mensen aan het werk, en is met vertakkingen in financiën, energie, toerisme en toeleveringsbedrijven uitermate geschikt voor de regering om de grote industriële groepen in Turkije te vriend te houden. Het olympische bouwpakket is het glijmiddel om die grote projecten te verantwoorden, en vice versa. Het budget van Istanbul is met 19 miljard dollar dan ook het veelvoud van dat van Tokio en Madrid.

Aan Erdogan zal het niet liggen

Hoe zit het met de kansen van Istanbul? In een tussentijds rapport kreeg de stad een pluim voor de onvoorwaardelijke steun van de regering, maar op veel vlakken scoorde Istanbul wel merkelijk slechter dan Tokio en Madrid.

Aan Erdogan zal het niet liggen. Die vliegt zaterdag in hoogsteigen persoon naar het olympische conclaaf in Argentinië. Hij zal dat doen vanuit Sint-Petersburg, waar hij op de G20 nog een laatste rondje lobbying zal afwerken bij de daar aanwezige wereldleiders.

Erdogan wil erbij zijn als "zijn" stad de Spelen toebedeeld krijgt. De huidige Turkse premier is geboren in Istanbul en was er tussen 1994 en 1998 burgemeester. Ook toen was de stad kandidaat voor de Spelen van 2000, die uiteindelijk naar Sidney gingen.

Ethische dossiers strooien misschien roet in het eten

De achillespees van Istanbul 2020 zijn wellicht enkele ethische dossiers. Worstelaar Rizaa Kayaalp, winnaar van brons in London 2012, werd door de International Worstelfederatie geschorst wegens racistische tweets, maar kreeg van de Turkse autoriteiten wel de eer om de vlag te dragen bij de opening van de Mediterrane Spelen.

En dan zijn er de omkoop- en dopingschandalen in Turkije, waarbij de autoriteiten daarin niet bepaald de indruk geven doortastend op te treden. En laat "schone" Spelen nu net een prioriteit zijn voor het IOC.

Maar de Turkse regering heeft zich al ingedekt voor een eventuele tegenvaller. Minister voor EU-zaken Egemen Bagis liet in een toespraak op 18 juni weten dat een eventuele afwijzing van het Istanbulse dossier de schuld zou zijn van de massale straatprotesten tegen de regering van de afgelopen maanden. 

De commissarissen die straks hun stem uitbrengen in Buenos Aires zijn gewaarschuwd: Tayyip Erdogan is een slechte verliezer.

Taksim wordt vermoord (voor de tweede keer).

Eeuwenlang al is Taksim het meest dynamische stadsdeel in Istanbul, en ook het meest Europese. In Taksim waren de theaters, de eerste bioscopen, en de danspaleizen. Niet toevallig ligt het enige officiële bordeel van Turkije in Beyoglu, een deel van Taksim. Het was ook hier waar de eerste tram in Istanbul reed, waar als eerste electriciteit aangelegd werd, hotels  ambassades en consulaten zich vestigden.

Maar anno 2013 bloedt Taksim langzaam dood. Niet voor de eerste keer, en ook nu weer als gevolg van het beleid van de autoriteiten. Dit stadsdeel is voor hen immers oncontroleerbaar. Historisch gezien is het zo dat opposanten van het regime in Taksim samenkomen. Gezi is daarvan het meest recente voorbeeld.

De eerste moord op Taksim door de Turkse autoriteiten gebeurde in september 1955. Toen waren het pogroms tegen niet-moslims die ervoor zorgden dat Istanbul een culturele aderlating kreeg waarvan de stad nooit herstelde. Onder het toeziend oog van de Turkse politie werd gemoord en verkracht, brand gesticht en geplunderd.

Tienduizenden vooral Grieks sprekende -, en in mindere mate Armeense Turken, moesten de stad verlaten. Hun vertrek betekende niet alleen de nekslag voor het culturele leven in Istanbul, maar ook de economie leed enorm. Met hen verdween een enorme know how, stierven ambachten uit, en tientallen handelszaken sloten de deuren. Het licht ging voor enkele decennia uit in Taksim, dat een buurt werd met een slechte reputatie.

Pas in de jaren '90, met het verkeersvrij maken van de centrale as Istiklal Caddesi, leefde Taksim opnieuw op. Maar het levendige, bruisende Taksim dat ik in 2002 aantrof bij mijn aankomst in Istanbul, dooft de laatste jaren langzaam maar zeker uit.

Winkels met karakter sluiten en worden vervangen door ketens. Patisserie Inci, waar generaties Istanbullenaars zoetigheid leerden eten, werd enkele maanden geleden op last van de politie leeggehaald. Het gebouw waar de zaak gevestigd was, wordt verbouwd wordt tot een shoppingmall. De sloophamer was ook het lot van Turkije's oudste bioscoop, Emek Sinemasi.

Nu staat ook de bekende boekhandel Robinson Crusoë op punt te sluiten, en ik weet dat tientallen bars, restaurants en clubs in Taksim het water aan de lippen staat. Hun rekeningen kloppen niet meer sinds de autoriteiten het plaatsen van terrassen in de meeste straten verboden heeft. Ook de steeds hoger oplopende accijnzen op alcoholische dranken, de beperkingen op de verkoop ervan, de licenties die moeilijker verstrekt worden, de invoering van sluitingsuren maakt dat de horeca het moeilijk hebben. De massale politie-aanwezigheid en rellen van de afgelopen maanden houdt bovendien het cliënteel weg.

Sommige commentatoren zien hier een strategie in. De schaalvergroting op Taksim is een gevolg van het neo-liberale beleid van de regering, en de verschraling van het aanbod een rechtstreekse consequentie van de conservatieve accenten die gelegd worden. De onlusten zorgen ervoor dat het proces van uniformisering in stroomversnelling geraakt, en komen de autoriteiten goed uit.

Taksim 2.0 staat op punt te verdwijnen, en versie 3.0 zal lijken op de buurt rond de Nieuwstraat in Brussel.

Felicitaties aan Medya Dernegi

Medya Dernegi is een Turkse ngo die volgens haar mission statement opkomt voor een meer democratische samenleving, en dat wil ze doen door kwaliteit in de media na te streven. Deze week verspreidde Medya Dernegi een mededeling waarin ze hun bezorgdheid uitspreken over de arrestatie van Turkse journalisten door de autoriteiten in Egypte. Ik deel hun bezorgdheid.

Maar dat Turkije wereldrecordhouder is in het opsluiten van journalisten vind je op hun website dan weer niet terug. Ook is het vruchteloos zoeken naar berichten die te maken hebben met de onfrisse rol die de Turkse media speelden in de (ontbrekende) verslaggeving over Gezi. De name & shame-praktijken van de Turkse autoriteiten die media en journalisten beschuldigen, is hen ook geen aandacht waard.

Eén van de eerste studies die ik over het Turkse middenveld las, dateert uit het jaar 2000: 'Civil society in the grip of nationalism'. Daaruit leerde ik vooral dat dit middenveld enkel getolereerd wordt als het de autoriteiten naar de mond praat.

Vroeger moest het middenveld vooral illustreren dat het Turkse volk doordrongen was van de kemalistische boodschap, met haar nadruk op assimilatie, nationalisme en militarisme. Onder de AK-partij zijn de accenten verschoven, maar beroepsverenigingen, zakenkringen, ngo's, liefdadigheidsinstellingen, zelfs jeugdverenigingen zijn in Turkije anno 2013 nog altijd de slippendragers van de powers that be.

Medya Dernegi is daarvan een perfect voorbeeld.

Sex, lies and videotape

Toegegeven, de titel van dit stukje is een beetje misleidend. Wie op zoek is naar sex zal teleurgesteld zijn. Leugens en videotape daarentegen...

Nieuw beeldmateriaal is opgedoken waarop te zien is hoe de 19-jarige student Ali Ismail Korkmaz tijdens de straatprotesten in Eskisehir in juni om het leven kwam. Op de beelden is te zien hoe Ali aangevallen wordt door burgers. De autoriteiten hielden lange tijd vol dat hij gewond geraakte in schermutselingen met de politie.

Premier Erdogan barstte donderdagavond op televisie in tranen uit bij een gedicht, geschreven door een leider van de Egyptische Moslimbroeders, gericht aan zijn dochter die door politiegeweld om het leven kwam. 's Middags al zag ik op sociale media signalen dat de premier zou gaan huilen, berichten afkomstig van tegenstanders van Erdogan. Die verwijten hem selectief te zijn in emotionaliteit.

De Turkse publieke omroep TRT haalt de tv-serie 'Leyla ile Mecnun' van de buis. Commentatoren op sociale media wijzen erop dat de acteurs en regisseur zich openlijk geïdentificeerd hadden als Gezi Park-activisten. Ruim voordat het park in juni bezet werd, spraken ze zich in een filmpje uit tegen het kappen van het park. Dat engagement lijkt hen nu zuur op te breken.

Een nieuwe richtlijn bij de start van het voetbalseizoen stelt dat politieke statements in en rond sportstadions verboden zijn. De toepassing daarvan roept vragen op. Telkens anti-regeringslogans van de tribunes rollen zoals recent bij wedstrijden van Fenerbahçe, Galatasaray en Besiktas draait de televisie het geluid uit. Maar voetballers zoals Emre Belözoglu die in solidariteit met de slachtoffers die vielen bij het geweld in Egypte het pro-Morsi 'Rabaa'-gebaar maken, komen prominent in beeld. Op de tribunes van Konyaspor waren tijdens de wedstrijd tegen Fenerbahçe ook posters van de afgezette president en Egyptische vlaggen te zien.

Een vriend van me wist me zelfs te vertellen dat Emre daarmee zijn plaats in het eerste elftal veilig stelt: 'Zo zit Turkije nu eenmaal in elkaar.' 

Enkele dingen die me deze week opvielen

- De AK-partij wil kantoren openen in het buitenland, van waaruit aan damage control moet gedaan worden. Het besef is blijkbaar gegroeid dat de partij imagoschade heeft opgelopen in haar aanpak van de recente straatprotesten. Op de lijst staan Berlijn, Brussel, New York en London. De bobo's van de AKP lijken wel geïnteresseerd in prime real estate in die steden, maar de weg naar het Gezi Park hebben ze nooit gevonden. Ik heb het altijd verbijsterend gevonden dat geen enkele vertegenwoordiger van de partij in juni ooit maar 1 voet in Gezi heeft willen zetten.
-  in Istanbul werd dinsdag een eerste dossier geopend van iemand die klacht indient tegen een buur die in juni had deelgenomen aan de 'potten & pannen'-concerten, waarbij burgers hun ongenoegen met de regering lieten blijken door om 21u een vijftal minuten lawaai te maken met keukengerei. De aanklacht volgt op aanwijzingen van premier Erdogan dat burgers afwijkend gedrag moeten rapporteren.
- scholieren en leerkrachten uit het secundair onderwijs worden ondervraagd naar hun al dan niet betrokkenheid bij de protesten in juni. Beelden: hier.
- de politie onthaalde dinsdagavond een groepje 'Wandelaars voor gerechtigheid' die van Antalya naar Istanbul stapten op traangas toen duidelijk werd dat ze het Gezi Park wilden betreden. Beeld & klank bij de ontvangst hier.
- de krant Radikal publiceert het getuigenis van een burger die bekent dat hij in juni met enkele medestanders activisten in de stad Eskisehir te lijf ging, 'om de politie te helpen.' Bij hun 'hulpactie' kwam een jongeman om het leven. De getuige: 'Maar de laatste klap werd uitgedeeld door de politie'.
- In een brief gericht aan premier Erdogan klaagt de Internationale Associatie voor Advocaten aan dat in Turkije advocaten belaagd worden door de autoriteiten en wijst erop dat de balies onafhankelijk hun werk moeten kunnen doen.
- Op de tribunes van Fenerbahçe klonken tijdens de wedstrijd tegen Arsenal op woensdagavond zeer luidruchtige protesten tegen de regering. Eerder was dat ook het geval bij de thuiswedstrijden van Galatasaray en Besiktas.
- Lees ook dit stuk in Der Spiegel, waarin een anonieme zakenman een hallucinant beeld schetst van de heksenjacht op dissidentie in de Turkse haute finance.

Gezi = doping

Onvoorstelbaar is de slaafsheid waarmee het grootste deel van de Turkse media de insinuaties en halve waarheden van de regering overneemt. En reken maar dat er van altijd wel iets zal blijven hangen.

In de krant Star schrijft journalist Mustafa Karaalioglu dat het eventuele mislopen van de Olympische Spelen de schuld zou zijn van de Gezi-protesten. Daarmee praat hij minister voor EU-zaken Egemen Bagis naar de mond, die het afgelopen weekend op een worsteltornooi hetzelfde vertelde.

Karaalioglu, niet gehinderd door enige kennis ter zake, schrijft dat Istanbul tot voor het uitbreken van de straatprotesten voorop lag in de race naar de organisatie van de Spelen in 2020. Waar hij die stelling op baseert is volstrekt onduidelijk, maar wie in de slipstream van de regering Erdogan opereert, zit de facto in een parallel universum. Feiten en wensen lopen elkaar daar constant voor de voeten.

Maar Karaalioglu, Bagis en Erdogan moeten zich geen zorgen maken. Het Internationale Olympische Committee heeft zich in haar keuze voor de gaststad van de Olympische Spelen nog nooit laten leiden door argumenten op basis van mensenrechten en persvrijheid.

Dat de Turkse sportwereld de laatste jaren vooral in het nieuws komt met omkoop- en dopingschandalen zou dan weer wel een hypotheek kunnen leggen op Istanbul 2020. Recent werden zelfs minderjarige sporters betrapt werden op het gebruik van doping, wat wijst op het bestaan van een uitgebreide dopingcultuur in Turkije. Maar Egemen Bagis, die mij altijd de indruk geeft een carrière van stand-up comedian te ambiëren, maakte zich er op zijn toespraak van af met een grapje: 'Net zoals deze worstelaars gebruikt de regering geen doping'. 

Is dat zo? Mij lijkt het dat Turkse autoriteiten geen genoeg krijgen van Gezi.

Copy / paste

Copy / paste van een dialoog die ik op Facebook zag passeren. Ik veranderde namen om de privacy van de betrokkenen te garanderen, en ik vertaalde vanuit het Turks.

De context is de volgende: een jonge Turkse filmmaakster vertrekt naar de States omdat ze het gevoel heeft daar meer kansen te zullen krijgen en uit ongenoegen met de situatie in Turkije.

Twee van haar vrienden reageren op het bericht van haar vertrek.

Erdal: 'Je hebt groot gelijk te vertrekken. Je doet er jezelf een plezier mee.'
Ayse: 'Wat bedoel je Erdal?'
Erdal: 'Er is toch alle reden om te vertrekken? Er bestaat geen gerechtigheid meer, geen respect meer voor de kunsten, overal zitten mannetjes die zich een carrière gekocht hebben, corruptie waar je ook kijkt, en dan zijn er nog de dingen waar het niet over mogen hebben. Ik denk elke dag wel na of iets ik zou zeggen of beter m'n mond zou houden.
Ayse; Goed, ik begrijp je. Zelf ben ik ook heel bezorgd over de toekomst van mijn kind in dit land. Maar als alle mensen met een goede opleiding en achtergrond vertrekken wat moet er dan gebeuren met Turkije?
Erdal; Dan mogen ze mij gerust een 'landverrader' noemen, dat kan me geen barst schelen. Maar een land waar ik me niet kan uitdrukken, niet het leven kan leiden dat ik graag wil leiden, en waar ik als ik tegen bepaalde toestanden wil protesteren meteen het stempel krijg van 'terrorist', dat kan ik jammer genoeg mijn land niet noemen. Ik hoor het onze eigen, unieke premier (Erdogan) al zeggen: 'Awel, pak uw boeltje en vertrek dan!'